۱. چیستی، ریشه و هویت قومی ایل جهاندار
اصالت قومی
این ایل ریشه در میان کردهای جنوبی (با گویشهای لکی/سورانی) دارد که زادگاه اصلی آنها زاگرس غربی است.
وجه تسمیه
«جهاندار» یک لقب حکومتی و ایلی به معنای حاکم یا دارنده جهان بوده که به خاندانهای پرنفوذ اعطا میشده است.
پراکندهگاه اولیه
وطن اصلی شامل استانهای کرمانشاه (بهویژه جوانرود و اسلامآباد غرب) و ایلام (مهران و دهلران) میباشد.
کنفدراسیونهای ایلی
این طایفه بخشی از ایلات بزرگ غرب کشور نظیر ایل جاف و بهخصوص ایل کلهر بوده است.
منشأ نامگذاری
نام خانوادگی و نام طایفه جهاندار برگرفته از نام «جهاندار بیگ سلطان کلهر» (از حاکمان و بزرگان مشهور ایل کلهر) است که نوادگان او برای حفظ اصالت خود این نام را حفظ کردهاند.
۲. بررسی جایگاه «جهاندار بیگ سلطان کلهر» در شجرهنامه و قدمت تاریخی
بر اساس منابع ایلیاتی (از جمله کتاب ناگفتههای تاریخ کلهر از زبان شجاعسلطان)، جایگاه نسلی و زمان حیات وی به شرح زیر است:
سلسلهمراتب نسلی در شجرهنامه
- شهباز بیگ اول (ایلبیگی کلهر)
- شهریار بیگ (بیگلربیگی)
- فرامرز خان کلهر
- جهاندار بیگ سلطان کلهر
- جهانگیر بیگ (سالار دیوان)
برآورد زمانی حیات
جهاندار بیگ (نسل چهارم) احتمالاً در اواخر قرن دهم تا اواسط قرن یازدهم هجری قمری (دوران صفویه) میزیسته است.
تصویر ۳: پرتره تاریخی منسوب به جهاندار بیگ سلطان کلهر
۳. تحلیل کوچهای اجباری و مهاجرت به مازندران (کجور و لاشک)
الف) دلایل و علل سیاسی–نظامی کوچ
سیاست کوچ اجباری: حکومتهای مرکزی (بهویژه صفویان و افشاریان) برای تضعیف قدرت ایلات سرکش در غرب کشور و همچنین استفاده از توان رزمی آنان برای حفاظت از مرزهای شمالی در برابر هجوم ترکمنها، دست به جابهجایی این ایلات میزدند.
بازه زمانی کوچ: بین سالهای ۱۶۵۰ تا ۱۷۵۰ میلادی (اواسط قرن ۱۱ تا اواسط قرن ۱۲ هجری قمری / دوره صفویه متأخر تا افشاریه).
ب) شواهد قومشناسی و جدول همزیستی طوایف در کجور و لاشک
حضور طوایف همتبار دیگری مانند خواجوندها (خاجوند) در کجور که در همان دوره زمانی کوچانده شدند، نشاندهنده یک طرح جامع حکومتی برای ایجاد «پادگان ایلیاتی» در شمال است.
| نام طایفه در کجور / لاشک | اصالت قومی | دلیل و شواهد پیوند |
|---|---|---|
| جهاندار / جهانداری | کرد | پیوند با جهاندار بیگ کلهر و کوچ از کرمانشاه |
| خواجوند (خاجوند) | کرد | کوچ همزمان از غرب برای حفظ امنیت مرز شمالی |
| احمدی / کیا | کرد / لر | استقرار در مسیر و مقصد کوچهای ایلی |
۴. مهاجرت و تبعید شاخههایی از ایل به استان فارس و شیراز
علاوه بر مازندران، بخشهای دیگری از نوادگان و طوایف مرتبط با ایل کلهر و جهاندار به مناطق جنوبی ایران منتقل شدهاند:
علل اداری و تنبیهی
حکومتهای صفویه و زندیه برای شکستن تمرکز قدرت ایلی و مقابله با شورشهای محلی، بخشهایی از کردها را به فارس، اصفهان و کرمان منتقل میکردند.
ماموریتهای امنیتی
استفاده از توان نظامی آنها جهت تأمین امنیت جادهها و راههای مواصلاتی جنوب کشور.
شواهد معاصر
وجود طوایف کردزبان در اطراف شیراز و استان فارس و تصریح متون تاریخی بر تبعید طوایفی از ایل کلهر به استان فارس.
۵. نتیجهگیری نهایی
اصالت طایفه جهاندار در لاشک و کجور مازندران، صددرصد کردی است. این خاندان شاخهای از ایل بزرگ کلهر کرمانشاه (از نوادگان جهاندار بیگ سلطان کلهر) هستند که در بازه زمانی صفویه تا افشاریه طی سیاستهای کوچ اجباری حکومتهای مرکزی به شمال ایران منتقل شده و در منطقه کجور و لاشک سکنی گزیدهاند.